صفحه اصلی
مهندسی صنایع چيست ؟
مهندسی صنایع (Industrial engineering)‏ یکی از شاخه‌های علوم مهندسی می‌باشد، که به توسعه، بهبود، اجرا و ارزیابی سیستم‌های منسجم انسانی، اقتصادی، اطلاعاتی، تجهیزاتی، انرژی، مواد و فرآیندها می‌پردازد. مهندسی صنایع بر پایه ترکیب و ادغام مبانی علوم پايه همچون رياضيات ، آمار ، فیزیک و . . . و دانش‌های اجتماعی با متُدهای تحلیل و طراحی مهندسي به‌منظور تعیین، پیش بینی و ارزیابی نتیجه بدست آمده، از سیستم‌های مطبوع، طراحی شده‌است. در سیستم‌های تولید ناب و بدون خطا (Lean Manufacturing)‏ مهندسی صنایع در جهت حذف و کاهش منابع تلف شده، از قبیل زمان، پول، مواد اولیه و انرژی نقش کلیدی دارد.
 
مهندسی صنایع چه تخصصی است؟
مهندسى صنايع را می توان کاربرد اصول و فنون مهندسی مدیریتی به منظور بهبود، طراحى و نصب سيستم هايى شامل انسان، مواد، اطلاعات، انرژى و تجهيزات براى فراهم آوردن امکان توليد کالاها و ارائه خدمات بشکل کارآ و مطلوب دانست. براى بررسى، ارزيابى و کاربرد اين سيستم ها، دانش و مهارت هاى علوم رياضى، علوم فيزيکى و علوم اجتماعى به همراه فنون طراحى مهندسى موردنياز است. فعاليت هاى مهندسى صنايع همانند پلى است که ارتباط بين اهداف مديريت و عملکرد عملياتى سازمان را ايجاد مى نمايد. مهندسان صنايع بيشتر درگير افزايش بهره ورى در مديريت منابع انسانى، روش ها وفناوری هستند. حال آنکه ساير رشته هاى مهندسى بيشتر درگير ماهيت فنى فرآيندها و فرآورده ها مى باشند.
مهندسى صنايع تنها رشته مهندسى است که عامل انساني يکى از مولفه هاى اصلى سيستم هاى مورد مطالعه آن را تشکيل مى دهد. مهندسان این رشته در تيم هاى ميان رشته اى براى امور برنامه ريزى، نصب و کنترل و بهبود فعاليت هاى موسسات به خدمت گرفته مى شوند. اين فعاليت ها ممکن است اقدامات توليد، نوآورى در محصولات، ارائه خدمات، حمل و نقل و جريان اطلاعات سازمانى را شامل شود. این مهندسان بستر لازم براى تعامل تخصص هاى مختلف و کار گروهى را به بهترين وجه ايجاد نموده و در نتيجه امور طرح، برنامه ريزى، اجرا و نظارت بر عملکرد نظام هاى توليدى خدماتى بشکل منسجم تر انجام مى شود و در نهايت محقق شدن این مهم، به بهبود مستمر در جهت سهولت کارها، راحتى کارکنان، کاهش هزينه ها، ارتقا کيفيت و جلب رضايت مشتريان منجر مى شود. 

تعریف‌ مهندسی صنایع
انجمن مهندسی صنایع آمریکا، مهندسي صنايع را به صورت ذيل تعريف نموده است :
مهندسی صنایع رشته‌ای است که با طراحی، پیاده سازی و بهبود سیستم‌های یکپارچه‌ای از انسان، مواد، اطلاعات، تجهیزات و انرژی مرتبط می‌باشد. این رشته بر پایه دانش تخصصی در علوم ریاضی، طبیعی، اجتماعی و نیز قوانین و روش‌های تجزیه‌وتحلیل مهندسی و طراحی بنا شده است، تا به کمک آنها به ارزیابی نتایج حاصل از سیستم‌های یکپارچه بپردازد.
همچنین مهندسی صنایع راجع به مدیریت عملیات، مهندسی سیستم‌ها، مهندسی تولید و مهندسی ساخت (یا مهندسی سیستم‌های ساخت) آگاهی می‌دهد؛ وجه تمایز مهندسی صنایع به شرکت داشتن نقطه‌نظرات دانش آموختگان آن، در کارشان باز می‌گردد. این رشته عموماً باعنوان مهندسی سیستم‌های سالم مطرح است. (در یک جمله هزینه و زمان کمتر برای بازده و راندمان بالاتر)
تعریف وزارت علوم، تحقیقات و فن‌آوری ایران از مهندسی صنایع به صورت زیر می‌باشد:
با پیشرفت سریع علم، تکنولوژی و پیچیدگی‌های روز افزون آن، بالطبع سیستم‌های تولیدی و خدماتی نیز گسترش یافته‌است. ادارهٔ صحیح و مناسب و سیستماتیک این گونه واحدها مستلزم استفاده از تکنیک‌های علمی و پیشرفته است. مباحث تولید و خدمات چنان گسترش یافته است که رشته‌های مهندسی سنتی از قبیل شیمی، راه و ساختمان، مکانیک و غیره پاسخگوی همه مسائل نیست. برای جبران چنین کمبودهایی در قرن حاضر به ویژه طی چند دههٔ اخیر از پیوند رشته‌های گوناگون علوم مدیریت، اقتصاد و روش‌های مهندسی، رشتهٔ جدیدی به نام مهندسی صنایع به‌وجود آمده‌است.
 
تاریخچه مهندسي صنايع
دورهٔ مهندسی صنایع از اواخر قرن نوزدهم میلادی در بسیاری از دانشگاه‌های دنیا ارائه می‌شود. اولین مرکز مهندسی صنایع در سال ۱۹۰۸ میلادی در دانشگاه پنسیلوانیا در کشور ایالات متحده آمریکا ایجاد شد. اولین دکترای مهندسی صنایع در سال ۱۹۳۰ توسط دانشگاه کورنل اعطا گردید. پدر علم مهندسی صنایع فردریک تیلور است.
 
دانشکده مهندسی صنایع دانشگاه صنعتی شریف به عنوان اولین دانشکده مهندسی صنایع کشور در سال ۱۳۴۷ با پذیرش ۳۹ دانشجوآغاز به کار کرد. در سال ۱۳۵۲ نیز دانشکده مهندسی صنایع دانشگاه علم و صنعت ایران آغاز به کار کرد. و در سال ۱۳۵۵ گروه مستقلی تحت عنوان مهندسی صنایع در دانشگاه صنعتی امیرکبیر (پلی تکنیک تهران) تشکیل شد و اولین گروه فارغ‌التحصیلان دانشکدهٔ مهندسی صنایع این دانشگاه در سال ۱۳۶۲ وارد جامعهٔ صنعتی کشور گردید. با گذشت زمان، این رشته به عنوان رشته‌ای مهندسی در دانشگاه‌های مختلف کشور جایگاه خود را پیدا کرده است. رشته تحصیلی مهندسی صنایع، در دانشگاه‌های ایران، در گذشته در دوره کارشناسی، با گرایشهای زیر ارائه می‌شد:
برنامه‌ریزی و تحلیل سیستم‌ها
تولید صنعتی
تکنولوژی صنعتی
ایمنی صنعتی
اما در حال حاضر این گرایش ها از مقطع کارشناسی حذف شده و این رشته به صورت مهندسی صنایع-صنایع ارائه می شود. در حال حاضر، در مقطع تحصیلی کارشناسی ارشد، گرایش‌های مهندسی صنایع، مهندسی سیستم‌های اقتصادی و اجتماعی، مدیریت سیستم و بهره‌وری، مدیریت فناوری و نوآوری، مدیریت لجستیک و زنجیره تامین و مهندسی مالی، تدریس می‌شود.
توسعه روزافزون جوامع صنعتی و اجبار انکار ناپذیر برای حرکت همگام با فناوری و اقتصاد جهانی، نیازمندی‌های جدیدی را فراروی دانشگاه‌ها و واحدهای صنعتی ایران قرار داده‌است. برای گذر از این مرحله مهم و حساس گروهی از اساتید دانشگاه صنعتی شریف ، هیات موسس انجمن مهندسی صنایع ایران را در تيرماه سال ۱۳۷۷ تشکیل دادند. در انجمن مهندسی صنایع ایران که طبق اساسنامه آن، موسسه‌ای است علمی، پژوهشی، آموزشی و غیر انتفاعی كه در سال ۱۳۷۸ از وزارت علوم، تحقیقات و فناوری مجوز دریافت نمود.
مهندس صنایع کیست؟
مهندس صنایع شخصی است که با استفاده از انسان (human)، مواد (material)، اطلاعات (information)، تجهیزات (instrument) و انرژی (energy) یک سیستم را طراحی نموده ، سپس آن سیستم را پیاده سازی ودر انتها وظیفه ی نگهداری از این سیستم را برعهده میگیرد.
 
اهمیت مهندسی صنایع

مرور توانمندیها و خدمات مهندسی صنایع نقش واهمیت مهندسی صنایع را بوضوح بیان میکند. امروزه حیات اقتصادی سازمانها و موسساتتولیدی و خدمات در بازار رقابتی شدید جهانی به استفاده بهینه از منابع در دسترسوابسته است. عموماً منابع در دسترس شامل مواد، منابع انسانی، ماشین آلات (شاملتجهیزات، لوازم جانبی، امکانات مورد نیاز شامل فضا و انرژی و ...)، منابع اطلاعاتیو منابع مالی طبقه بندی میشوند. ایجاد و نگهداری منابع یاد شده هزینه هایی را برایسازمان به دنبال دارد. هزینه تمام شده واحد محصول هر موسسه متأثر از نحوه به کارگیریاین منابع است. هر شرکت تولیدی یا خدماتی که بتواند هزینه های خود را به حداقل ممکنبرساند و به بیانی دیگر توانایی استفاده بهینه از منابع را در تمام ارکان سازمانیخود ایجاد نماید یا حاشیه سود بیشتری به دست خواهد آورد و یا قادر خواهد بود کهقیمتهای فروش خود را با حفظ حاشیه سود قبلی، کاهش دهد. این بدان معنی است که قدرترقابتی موسسه مذکور در بازار افزایش می یابد. با توجه به تحولات اقتصاد جهانی ، قدرترقابتی شرط اساسی موفقیت در کسب و کار نوین محسوب میشود. در کنار این مسائل، توجهبه نوآوریها و ارتقا کیفی محصولات و خدمات که از طریق تلاش برای یافتن طرحهای بهبودیافته و همچنین تحول در فرآیند کسب و کار ، نیز بقا و رشد موسسات را در پی خواهدداشت. با توجه به مراتب فوق اگر ضرورتها و نیازمندیهای رسیدن به امور مذکور را باتکنیکهای مهندسی صنایع تطبیق دهیم مشاهده میشود که مهندسی صنایع ابزار لازم برایحصول اهداف سازمانی را بطور فراگیر و سیستماتیک فراهم میآورد و این نشانگر نقش واهمیت بالای مهندسی صنایع بعنوان موتور محرک حرکت سازمانهای امروزی است.
 
اصول فکری و دیدگاه ها در مهندسی صنایع
اساس مهندسی در هرگرایشی طراحی مبتنی بر اندازه گیری، محاسبه و تحلیل با استفاده از علوم ریاضی وتجربی شکل میگیرد. در نتیجه حرفه مهندسی کاملاً دید فنی و ماشینی دارد که موجب محدودیت دیدگاه در ابعاد خاص شده و برخی موضوعات مانند یافتن بهترین روشهای مدیریتی و ارتباطات انسانی در دیدگاه محض مهندسی نادیده گرفته میشود. مهندسی صنایع با دربرداشتن نگرش سیستماتیک و فراگیر ، ارتباط تخصص های مختلف ، نهاد مدیریت سازمان راایجاد نموده و امور برنامه ریزی، سازماندهی، هدایت و نظارت بر امور اجرایی باهماهنگی بیشتری دنبال میگردد. این نگرش استمرار همان سیر تفکر تیلور و هم عصران وی میباشد که با تلاش تک تک آنان مجموعه اصول و نگرشهای مدیریت علمی موجودیت یافت. مدیریت علمی همان نگرش سنتی مهندسی صنایع است. با پیشرفت مدیریت علمی، مهندسی صنایع با تفکری بر مبنای علوم ریاضی، فیزیکی، اجتماعی و اقتصادی در عرصه صنعت و خدمات ظهور کرد که به معنی ایجاد یک تفکر فراگیر و سیستماتیک بود. نگاه مهندسی صنایع به مسائل از زوایا و دیدگاه های مختلف همانند توجه به خروجی و محصول سیستم، توجه به مشتری ویا نگرش بهره وري سازمان قابل طرح و پیگیری میباشد که بر مبنای اصول فکری تقریباً یکسانی دنبال میگردد. اکنون باید دید که اصول فکری مهندسی صنایع بر چه عواملی استوار است. در این راستا بطور خلاصه اصول فکری مهندسی صنایع در ذيل ارائه شده است.

خلاقیت
فعالیت اصلی هر مهندس صنایع ارائه طرح برای بهبود سیستمهای جاری و یا ارائه طرح جدید میباشد که به همین منظور نیاز به خلاقیت و نوع آوری جهت ارائه طرحهای نو و بدیع میباشد. در واقع با توجه به گستردگی مسائل، مهندسی صنایع همانند اقیانوسی از فنون و علوم مختلف به عمق نیم متر با برخورداری از زمینه خلاقیت و ابتکار به مهندسین صنایع این امکان را میدهد که در جهت حرفه کاربردی مورد نظر به تعمیق دانش خود پرداخته و فرصتی فراهم میشود تا ایده های جدید و خلاق در زمینه های مربوطه مطرح گردد.

 
تفکر فراگیر
نگرش سیستماتیک و فراگیر ،برجسته ترین خصوصیت مهندسين صنایع است و اطلاق مهندسی صنایع و سیستمها به این رشته بی ارتباط با این نگرش نیست. نگرش فراگیر موجب میشود مسائل از کل به جز و تعامل اجزا با هم مورد بررسی دقیق قرارگرفته و مدل کاملی از سیستمهای مورد نظر تهیه و مسائل مورد نظر آن به بهترین شکلطرح و بررسی میگردد.


رهبری گروه
هر سیستمی که طرح میشوداگر بدرستی اجرا نشود منتج به نتیجه نخواهد شد بلکه حسن اجرا سیستم طراحی شده یک ضرورت مهم تلقی میشود. لذا آشنایی با کلیات سیستم مورد نظر و نقش اجزا در کارکردصحیح آن این امکان را فراهم میآورد که هدایت و رهبری گروه کاری مجری سیستم باانگیزه بیشتری دنبال گردد و در واقع علاوه بر طراحی سیستم مورد نظر، مهندسی صنایع سیستمهای پیاده سازی و اجرا را نیز پی ریزی نموده و نقش رهبری گروه های کاری راموثرتر دنبال می نماید.

مدیریت زمان
انجام کار بدون توجه به ظرف زمانی و تحویل به موقع خروجی مورد نظر سیستم، ارزش زیادی نمیتواند داشته باشد. امروزه اهمیت زمان و فرصتهای آن با توجه به عرصه تنگاتنگ رقابت اقتصادی برای همگان واضح و بدیهی است. در این خصوص مهندسی صنایع با درک موضوع تکنیک هایی را بکارمیگیرد که عامل زمان اجرای اجزای کاری را در تمامی فرایندها مورد توجه و مدیریت قرار میدهد.
ارتباط بهره وری و بهبود مستمر
اعتقاد به ارتقا بهره وری و بهبود مستمر یک اصل با ارزش در مهندسی صنایع است. اکتفا به وضعیت فعلی جز در جا زدن نتیجه دیگری نخواهد داشت. لذامهندسی صنایع با پذیرش این مطلب که سطح دانش و مهارتها یک مقوله نسبی است ، همواره سعی در افزایش بهره وری و بهبود وضعیت کاری نموده وسعی میشود همواره امور ، اثربخش تر و کارآتر شود. نگرش بهبود مستمر این امکان رامیدهد که هر روز به فکر ارتقا هر چند به اندازه کوچک باشیم.

ذهنکنجکاو و یادگیری
یادگیری فرایندی است که نمیتوان بر آن حد و مرز تعیین کرد. مهندسی صنایع به منظور مطالعه و پیگیری مسائل همواره به این نکته توجه دارد که هر مورد را ، منحصر به فرد بررسی نماید و جهت شناخت آن فرض بر این است که از تصورات ذهنی دوری نموده و سعی بر تعیین کشف واقعیتهای حاکم بر اجزا و کل سیستم میباشد. لذاعدم وجود تعصب خاص به ماهیت فنی امور موجب میشود ذهنیت کنجکاو برای کشف حقایق نهفته در پدیده ها تقویت شود و مهندس صنایع با ذهن دژم کمتر میتواند راه حل های ابتکاری وراهگشا برای مسائل مورد نظر ارائه نماید.

زمینه های فعالیت مهندسی صنایع

با پیشرفت و تحول سریع علوم و فنونو پیچیدگیهای روز افزودن آن، بالطبع نظامهای تولیدی و خدماتی نیز گسترش یافته اند کهدر این میان اداره صحیح و مناسب این گونه واحدها مستلزم بکارگیری تکنیکهای علمی وپیشرفته جهت پیش بینی ، مدلسازی، برنامه ریزی، تأمین و تدارک، اجرا و نظارت و ارزیابینتایج حاصله در راستای وظایف مدیریتی است. همانطوری که میدانیم فعالیت هر نظام اعماز تولیدی یا خدماتی با اتکا برفناوریخاص آن امکان تداوم و استمرار دارد وصرفنظر از ماهیت فنی و صنعتی امر، فناوری دارای چهار جز اصلی یعنی می باشد:
تجهیزات، امکانات تولیدی و خدماتی
مدیریت و سازمان
نیروی انسانی
دانش فنی
از آنجا که رشته های مهندسی مرسوم نظیرمهندسی مکانیک،مهندسی برق،مهندسی ساختمانو ... بیشتر به ابعاد فنی صنعت توجه دارند. در فرایندکسب و کار رقابتی به تنهایی پاسخگوی مسائل پیچیده خدمات مهندسی و مدیریتی مدرن امروزی که بصورت سیستماتیک تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و باورهای انسانی را درچرخه حیات سیستمهای مورد توجه خود لحاظ نمی نمایند نیستند. لذا برای رفع چنین کمبودهایی در قرن حاضر بویژه طی چند ده ه اخیر، رشته جدیدی تحت عنوان مهندسی صنایع با بهره گیری از علوم ریاضی، فیزیکی، اجتماعی، اقتصادی و تکنیکها و فنون مهندسی بوجود آمده است. با توجه به مراتب فوق شاید مناسب بود این رشته با عنوان مهندسی مدیریت معرفی میشد، چرا که کاربردهای آن محدود به صنعت نیست و هر موسسه انتفاعی وغیر انتفاعی با جنبه صنعتی یا خدماتی میتواند از فنون وتکنیکهای مهندسی صنایع بهره گیرد.